راهنمای کامل اینکوترمز 2020 برای بازرگانان ایرانی

اینکوترمز چیست؟

اینکوترمز (اصطلاحات تجاری بین‌المللی) مجموعه‌ای از 11 قاعده استاندارد جهانی است که توسط اتاق بازرگانی بین‌المللی (ICC) منتشر می‌شود. نخستین بار در سال 1936 معرفی شده و آخرین نسخه آن -- اینکوترمز 2020 -- از اول ژانویه 2020 (11 دی 1398) لازم‌الاجرا شده است. این قواعد مسئولیت‌ها، هزینه‌ها و ریسک‌های فروشنده و خریدار را در معاملات تجاری بین‌المللی (و داخلی) تعریف می‌کنند. آنها مشخص می‌کنند چه کسی حمل‌ونقل، بیمه و ترخیص گمرکی را ترتیب داده و هزینه آن را می‌پردازد و ریسک خسارت یا از بین رفتن کالا در چه نقطه‌ای از فروشنده به خریدار منتقل می‌شود.

نکته مهم: اینکوترمز انتقال مالکیت کالا، شرایط پرداخت، عواقب نقض قرارداد یا قانون حاکم و حل اختلاف را تعیین نمی‌کند. این موارد توسط قرارداد فروش و قانون حاکم تعیین می‌شوند.

هر قرارداد تجارت بین‌المللی باید صراحتا اینکوترم مورد استفاده، سال نسخه (مثلا "CIF بندرعباس Incoterms 2020") و مکان یا بندر نام‌برده را ذکر کند.

تمام 11 قاعده اینکوترمز 2020 با توضیحات کامل

قواعد اینکوترمز 2020 به دو دسته تقسیم می‌شوند: قواعد برای هر نوع حمل‌ونقل (7 قاعده) و قواعد مختص حمل‌ونقل دریایی و آبراه‌های داخلی (4 قاعده).

قواعد برای هر نوع حمل‌ونقل

1. EXW (تحویل در محل کار) -- مکان تحویل نام‌برده

فروشنده کالا را در محل خود (کارخانه، انبار) در اختیار خریدار قرار می‌دهد. خریدار تمام هزینه‌ها و ریسک‌ها را از آن نقطه به بعد بر عهده می‌گیرد. این حداقل تعهد فروشنده است.

• تعهدات فروشنده: بسته‌بندی و قرار دادن کالا در محل مورد نظر
• تعهدات خریدار: تمام حمل‌ونقل، ترخیص صادراتی و وارداتی، بیمه، بارگیری
• نقطه انتقال ریسک: در محل فروشنده
• کاربرد در ایران: به ندرت در تجارت خارجی ایران استفاده می‌شود. گاهی در معاملات مرزی با عراق، ترکیه و افغانستان کاربرد دارد

2. FCA (تحویل به حمل‌کننده) -- مکان تحویل نام‌برده

فروشنده کالا را به حمل‌کننده یا شخص دیگری که خریدار تعیین کرده، در محل فروشنده یا مکان دیگری تحویل می‌دهد. فروشنده ترخیص صادراتی را انجام می‌دهد. متنوع‌ترین اینکوترم و مناسب برای حمل‌ کانتینری و چندوجهی.

• تغییر مهم در 2020: گزینه جدید برای درخواست بارنامه (B/L) از حمل‌کننده -- حل مشکل قدیمی فروشندگانی که برای اعتبار اسنادی به بارنامه نیاز داشتند

3. CPT (کرایه حمل پرداخت شده تا) -- مکان مقصد نام‌برده

فروشنده هزینه حمل تا مقصد را می‌پردازد اما ریسک هنگام تحویل به اولین حمل‌کننده منتقل می‌شود. نکته مهم: تفکیک بین نقطه هزینه (مقصد) و نقطه ریسک (اولین حمل‌کننده).

• کاربرد در ایران: برای صادرات به کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی (افغانستان، ترکمنستان، ازبکستان) از طریق جاده

4. CIP (کرایه حمل و بیمه پرداخت شده تا) -- مکان مقصد نام‌برده

مشابه CPT ولی فروشنده باید بیمه باربری نیز تهیه کند. تغییر مهم در 2020: حداقل بیمه مورد نیاز به بندهای بیمه باربری (A) -- پوشش تمام خطرات -- ارتقا یافت.

• کاربرد در ایران: به دلیل تحریم‌ها، فروشندگان ایرانی ممکن است در تهیه بیمه بین‌المللی مشکل داشته باشند

5. DAP (تحویل در مقصد) -- مکان مقصد نام‌برده

فروشنده کالا را در مقصد آماده تخلیه از وسیله نقلیه تحویل می‌دهد. فروشنده تمام ریسک‌ها و هزینه‌ها تا مقصد را متحمل می‌شود، به جز ترخیص وارداتی.

• کاربرد در ایران: گاهی توسط صادرکنندگان ایرانی برای فروش به کشورهای همسایه (عراق، افغانستان) استفاده می‌شود

6. DPU (تحویل در مقصد تخلیه شده) -- مکان مقصد نام‌برده

قبلا DAT (تحویل در پایانه) در اینکوترمز 2010 نامیده می‌شد. تغییر نام به DPU در 2020 برای روشن کردن اینکه مقصد لزوما نباید یک "پایانه" باشد. تنها اینکوترمی که فروشنده باید کالا را در مقصد تخلیه کند.

7. DDP (تحویل با پرداخت عوارض) -- مکان مقصد نام‌برده

حداکثر تعهد فروشنده. فروشنده کالا را ترخیص شده برای واردات در مقصد تحویل می‌دهد و تمام هزینه‌ها از جمله عوارض و مالیات واردات را می‌پردازد.

• کاربرد در ایران: به ندرت برای واردات به ایران استفاده می‌شود زیرا فروشندگان خارجی معمولا نمی‌توانند رویه‌های گمرکی ایران را مدیریت کنند

قواعد مختص حمل‌ونقل دریایی

8. FAS (تحویل در کنار کشتی) -- بندر بارگیری نام‌برده

فروشنده کالا را در کنار کشتی در بندر بارگیری تحویل می‌دهد. فروشنده ترخیص صادراتی را انجام می‌دهد.

• کاربرد در ایران: گاهی برای صادرات فله‌ای (مواد معدنی) در بنادر ایرانی مانند بندرعباس

9. FOB (تحویل روی عرشه کشتی) -- بندر بارگیری نام‌برده

فروشنده کالا را روی عرشه کشتی در بندر بارگیری تحویل می‌دهد. یکی از پرکاربردترین اینکوترم‌ها در تجارت ایران.

• نقطه انتقال ریسک: وقتی کالا از نرده کشتی عبور کرده و روی عرشه قرار می‌گیرد
• کاربرد در ایران: غالب‌ترین اینکوترم برای صادرات ایران، به ویژه محصولات پتروشیمی، مواد معدنی، فولاد و کالاهای فله‌ای. صادرکنندگان ایرانی FOB را ترجیح می‌دهند زیرا: (الف) بیمه‌گران دریایی بین‌المللی اغلب از پوشش کالای ایرانی به دلیل تحریم‌ها خودداری می‌کنند، (ب) ترتیب دادن کشتیرانی بین‌المللی از ایران دشوار و گران است، (ج) خریداران در چین، هند و سایر مقاصد شبکه‌های کشتیرانی خود را دارند

10. CFR (هزینه و کرایه حمل) -- بندر مقصد نام‌برده

فروشنده کرایه حمل دریایی تا بندر مقصد را می‌پردازد ولی ریسک هنگام بارگیری روی کشتی در بندر مبدا منتقل می‌شود.

• کاربرد در ایران: توسط برخی واردکنندگان ایرانی که می‌خواهند بیمه را خودشان از شرکت‌های بیمه داخلی تهیه کنند

11. CIF (هزینه، بیمه و کرایه حمل) -- بندر مقصد نام‌برده

فروشنده کرایه حمل دریایی و حداقل بیمه (بندهای بیمه باربری C -- توجه: برخلاف CIP، بیمه CIF هنوز فقط بند C است) تا بندر مقصد را می‌پردازد. ریسک همچنان در بندر مبدا منتقل می‌شود.

• کاربرد در ایران: مهم‌ترین اینکوترم برای واردات ایران. گمرک جمهوری اسلامی ایران (IRICA) تمام حقوق و عوارض واردات را بر اساس ارزش CIF محاسبه می‌کند، صرف‌نظر از اینکه قرارداد واقعی از کدام اینکوترم استفاده کرده باشد

تغییرات کلیدی از اینکوترمز 2010 به 2020

1. تغییر نام DAT به DPU

تحویل در پایانه (DAT) به تحویل در مقصد تخلیه شده (DPU) تغییر نام یافت تا روشن شود که مقصد لزوما نباید پایانه بندری باشد.

2. ارتقای بیمه CIP به بند (A)

در اینکوترمز 2010 هر دوی CIF و CIP حداقل بیمه بند (C) را الزام می‌کردند. اینکوترمز 2020 بیمه CIP را به بند (A) -- پوشش تمام خطرات -- ارتقا داد، در حالی که CIF در بند (C) باقی ماند.

3. گزینه بارنامه در FCA

مقرره جدیدی اجازه می‌دهد خریدار و فروشنده توافق کنند که خریدار به حمل‌کننده دستور دهد بارنامه روی عرشه (on-board B/L) را برای فروشنده صادر کند -- حل مشکل عملی اعتبارات اسنادی.

4. هزینه‌های امنیتی حمل‌ونقل

اینکوترمز 2020 هزینه‌های مرتبط با امنیت حمل‌ونقل (اسکن اشعه ایکس، پلمب کانتینر و غیره) را بین فروشنده و خریدار واضح‌تر تقسیم کرده است.

پرکاربردترین اینکوترمز در تجارت ایران

برای واردات به ایران

1. CIF -- غالب‌ترین اینکوترم. چون گمرک ایران همه حقوق را بر مبنای CIF محاسبه می‌کند، اکثر واردکنندگان ترجیح می‌دهند CIF بخرند تا قیمت واقعی با ارزش‌گذاری گمرک مطابقت داشته باشد
2. CFR -- وقتی واردکننده می‌خواهد بیمه را از شرکت‌های بیمه ایرانی تهیه کند
3. FOB -- توسط واردکنندگان باتجربه که کنترل کامل لجستیک حمل را می‌خواهند

برای صادرات از ایران

1. FOB -- با فاصله زیاد رایج‌ترین. صادرکنندگان ایرانی FOB را ترجیح می‌دهند زیرا تامین بیمه و کشتیرانی بین‌المللی تحت تحریم‌ها بسیار دشوار است
2. FCA -- در حال رشد برای صادرات کانتینری، به ویژه به کشورهای همسایه از طریق جاده
3. EXW -- گاهی وقتی خریداران خارجی کامیون‌های خود را برای بارگیری می‌فرستند

تاثیر تحریم‌ها بر انتخاب اینکوترم

تحریم‌های بین‌المللی نحوه انتخاب اینکوترم توسط بازرگانان ایرانی را اساسا تغییر داده است:

• صادرکنندگان ایرانی عمدتا از FOB یا EXW استفاده می‌کنند زیرا تامین بیمه دریایی بین‌المللی تحت تحریم‌ها بسیار دشوار است
• تجارت ایران و چین (بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران) عمدتا بر مبنای FOB انجام می‌شود
• واردکنندگان ایرانی اغلب CIF می‌خرند زیرا فروشنده خارجی راحت‌تر می‌تواند بیمه و کشتیرانی را ترتیب دهد

ارزش‌گذاری گمرکی و اینکوترمز

صرف‌نظر از اینکوترم قرارداد شما، گمرک ایران (IRICA) همیشه کالاهای وارداتی را بر مبنای CIF ارزش‌گذاری می‌کند:

• اگر FOB بخرید، گمرک کرایه حمل و بیمه تخمینی اضافه می‌کند
• اگر EXW بخرید، گمرک تمام هزینه‌ها را برای رسیدن به CIF اضافه می‌کند
• ارزش CIF مورد استفاده گمرک ممکن است با هزینه‌های واقعی شما متفاوت باشد

نکته عملی: هنگام واردات با هر شرط غیر از CIF، سوابق دقیق هزینه‌های حمل و بیمه واقعی را نگه دارید تا به گمرک ارائه دهید.

خلاصه نقاط انتقال ریسک

| اینکوترم | ریسک در کجا منتقل می‌شود | نوع حمل | |----------|--------------------------|---------| | EXW | محل فروشنده | هر نوع | | FCA | مکان نام‌برده (حمل‌کننده) | هر نوع | | CPT | اولین حمل‌کننده | هر نوع | | CIP | اولین حمل‌کننده | هر نوع | | DAP | مقصد (قبل از تخلیه) | هر نوع | | DPU | مقصد (بعد از تخلیه) | هر نوع | | DDP | مقصد | هر نوع | | FAS | کنار کشتی | دریایی | | FOB | روی عرشه کشتی | دریایی | | CFR | روی عرشه کشتی | دریایی | | CIF | روی عرشه کشتی | دریایی |

نکات عملی برای بازرگانان ایرانی

برای صادرکنندگان

1. FOB یا FCA را به عنوان پیش‌فرض استفاده کنید مگر اینکه خریدار غیر از این درخواست کند
2. همیشه بندر را دقیق مشخص کنید (مثلا "FOB بندرعباس" نه فقط "FOB ایران")
3. سال نسخه اینکوترمز را در قرارداد درج کنید ("Incoterms 2020")
4. اگر می‌توانید حمل‌ونقل رقابتی ترتیب دهید، CFR پیشنهاد دهید تا محصول جذاب‌تر شود
5. مستندات تمام هزینه‌های ترخیص صادراتی را نگهداری کنید

برای واردکنندگان

1. خرید CIF ارزش‌گذاری گمرکی را ساده‌تر می‌کند
2. اگر FOB یا CFR می‌خرید، سوابق دقیق هزینه‌های حمل و بیمه را نگه دارید
3. بررسی کنید آیا کالای شما مشمول تعرفه‌های ترجیحی اوراسیا می‌شود
4. واردات از مناطق آزاد (کیش، قشم، چابهار) را در نظر بگیرید
5. همیشه درک فروشنده از اینکوترم را تایید کنید

اشتباهات رایج

1. استفاده از اینکوترم‌های دریایی (FOB، CIF) برای حمل هوایی یا جاده‌ای
2. مشخص نکردن دقیق مکان یا بندر نام‌برده
3. درج نکردن سال نسخه اینکوترمز
4. فرض اینکه بیمه CIF تمام خطرات را پوشش می‌دهد (فقط حداقل بند C است)
5. اشتباه گرفتن مسئولیت هزینه با مسئولیت ریسک

منبع: قواعد رسمی ICC اینکوترمز 2020، اتاق بازرگانی ایران (ICCIMA)، گمرک جمهوری اسلامی ایران (IRICA) | آخرین به‌روزرسانی: بهمن 1404